مارون؛ پیشران زنجیره ارزش پتروشیمی و یکی از حلقه‌های مهم اقتصاد صنعتی کشور

مارون؛ پیشران زنجیره ارزش پتروشیمی و یکی از حلقه‌های مهم اقتصاد صنعتی کشور

روایت اختصاصی پایگاه خبری و تحلیلی صنعت نگارها | مرجع تخصصی اخبار صنعت و پتروشیمی‌ها

در اقتصاد صنعتی ایران، اهمیت یک مجتمع پتروشیمی را نمی‌توان فقط با میزان تولید یا رقم فروش آن سنجید. ارزش واقعی یک مجتمع زمانی آشکار می‌شود که بدانیم محصولات آن در کدام حلقه از زنجیره صنعت قرار می‌گیرند، چه صنایعی به آن وابسته‌اند، چه میزان از نیاز بازار داخلی را تأمین می‌کند و چه سهمی از محصولات آن می‌تواند در بازارهای صادراتی به درآمد تبدیل شود.
از این منظر، پتروشیمی مارون تنها یک واحد تولیدکننده محصولات پتروشیمی نیست؛ بلکه بخشی از یک زنجیره گسترده است که از خوراک و تولید محصولات پایه آغاز می‌شود و در ادامه به صنایع پلیمری، بسته‌بندی، نساجی، خودروسازی، لوازم خانگی، تجهیزات و ده‌ها صنعت پایین‌دستی دیگر می‌رسد.
آنچه عملکرد مارون را در سال‌های اخیر قابل توجه کرده، همین جایگاه در زنجیره ارزش است؛ جایگاهی که باعث می‌شود استمرار تولید این مجتمع، فراتر از عملکرد یک شرکت، با بخشی از جریان تولید در صنایع دیگر ارتباط پیدا کند.

چهار میلیون و ۵۸۱ هزار تن؛ عددی فراتر از یک رکورد

پتروشیمی مارون در سال ۱۴۰۴ موفق شد ۴ میلیون و ۵۸۱ هزار تن محصول تولید کند؛ رقمی که بنا بر گزارش ارائه‌شده در مجمع عمومی شرکت، با وجود از دست رفتن بخشی از زمان در دسترس تولید در جریان جنگ‌های ۱۲ و ۴۰ روزه به ثبت رسید.
بر اساس گزارش عملکرد شرکت، حدود سه درصد از زمان در دسترس تولید در آن دوره از دست رفت و با احتساب فرصت ازدست‌رفته، امکان تولید حدود ۴ میلیون و ۷۱۷ هزار تن وجود داشت. به این ترتیب، حدود ۱۳۶ هزار تن تولید در آن دوره محقق نشد.
اما نکته مهم‌تر از خود عدد تولید، توان بازگشت مجموعه به مدار و حفظ فعالیت زنجیره تولید است.
در صنعتی که توقف یک واحد می‌تواند بر تأمین خوراک یا مواد اولیه واحدهای دیگر اثر بگذارد، استمرار تولید یک مجتمع بزرگ پتروشیمی، خود بخشی از امنیت زنجیره صنعتی کشور محسوب می‌شود.

مارون؛ از اتیلن تا محصولات پلیمری

ساختار تولید مارون باعث شده این مجتمع در چندین حلقه مهم زنجیره پتروشیمی حضور داشته باشد.
اتیلن، پلی‌اتیلن سنگین، پلی‌پروپیلن، پروپیلن و انواع گلایکول‌ها از جمله محصولات این مجموعه هستند؛ محصولاتی که هرکدام کاربردهای گسترده‌ای در صنایع مختلف دارند.
برای نمونه، پلی‌پروپیلن در تولید قطعات خودرو، لوازم خانگی، الیاف، لوله، پوشش کابل و طیف گسترده‌ای از محصولات صنعتی و مصرفی کاربرد دارد.
پلی‌اتیلن سنگین نیز در تولید انواع ظروف، مخازن، لوله‌ها، بسته‌بندی و محصولات صنعتی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
بنابراین زمانی که از «تولید مارون» سخن می‌گوییم، در واقع درباره مواد اولیه‌ای صحبت می‌کنیم که در مراحل بعدی می‌توانند به کالاهای متعدد صنعتی و مصرفی تبدیل شوند.
این همان نقطه‌ای است که تولید پتروشیمی به اقتصاد واقعی متصل می‌شود.

اتیلن؛ حلقه‌ای که صنایع متعددی را به هم متصل می‌کند

یکی از محصولات راهبردی مارون، اتیلن است؛ ماده‌ای که نقش مهمی در زنجیره پتروشیمی دارد و می‌تواند خوراک تولید طیف وسیعی از محصولات پایین‌دستی باشد.
در گزارش‌های عملکردی اخیر مارون نیز اتیلن همچنان در میان محصولات مهم درآمدزای شرکت قرار داشته است.
اهمیت اتیلن را باید در جایگاه آن در زنجیره ارزش دید؛ زیرا هرچه تبدیل محصولات پایه به محصولات نهایی بیشتر شود، ارزش اقتصادی بیشتری در داخل زنجیره ایجاد خواهد شد.
از این منظر، فعالیت مجتمع‌هایی مانند مارون تنها به تولید یک ماده شیمیایی ختم نمی‌شود؛ بلکه می‌تواند زمینه فعالیت مجموعه‌ای از واحدهای پایین‌دستی را فراهم کند.

پلی‌پروپیلن؛ پلی میان پتروشیمی و صنایع پایین‌دستی

یکی دیگر از نقاط قوت سبد محصولات مارون، پلی‌پروپیلن است.
این محصول به دلیل کاربرد گسترده در صنایع خودرو، بسته‌بندی، لوازم خانگی، نساجی، قطعات صنعتی و بسیاری از محصولات مصرفی، یکی از مواد مهم زنجیره پتروشیمی به شمار می‌رود.
مارون همچنین از تولیدکنندگان گریدهای متنوع پلی‌پروپیلن در کشور است و در برخی گریدها، از جمله گرید HIFAX، سابقه تولید داخلی دارد.
بنابراین توسعه و استمرار تولید این محصول می‌تواند از منظر کاهش وابستگی صنایع پایین‌دستی به مواد اولیه وارداتی نیز اهمیت داشته باشد؛ هرچند میزان این اثرگذاری باید بر اساس آمار دقیق مصرف داخلی و واردات هر محصول ارزیابی شود.

فروش داخلی؛ تأمین مواد اولیه برای اقتصاد داخل

یکی از نکات قابل توجه در ساختار فروش مارون، حضور همزمان در بازار داخلی و صادراتی است.
بر اساس گزارش عملکرد سال ۱۴۰۴، مجموع تناژ فروش محصولات شرکت به حدود ۱.۸۵۳ میلیون تن رسید که از این میزان، ۱۸ درصد صادراتی، ۲۶ درصد فروش داخلی و ۵۶ درصد فروش بین‌مجتمعی اعلام شده است.
سهم بالای فروش بین‌مجتمعی، یک پیام مهم دارد:
بخشی از محصول مارون مستقیماً به حلقه‌های دیگر صنعت پتروشیمی منتقل می‌شود.
به بیان ساده‌تر، بخشی از تولید یک مجتمع می‌تواند خوراک یا ماده اولیه مجتمع دیگری باشد و در نتیجه، ارزش اقتصادی آن در همان نقطه پایان نمی‌یابد.
این ساختار، مفهوم زنجیره به‌هم‌پیوسته پتروشیمی را به خوبی نشان می‌دهد.

صادرات؛ تبدیل ظرفیت تولید به درآمد ارزی

در کنار بازار داخلی، صادرات محصولات پتروشیمی یکی از مسیرهای مهم برای ورود ارز به اقتصاد کشور است.
گزارش‌های مالی پتروشیمی مارون نشان می‌دهد این شرکت بخشی از محصولات خود از جمله پلی‌اتیلن سنگین و انواع گلایکول‌ها را در بازارهای صادراتی عرضه کرده است.
در سال مالی ۱۴۰۳ نیز صورت‌های مالی شرکت، فروش صادراتی محصولات مختلف را ثبت کرده است؛ از جمله بیش از ۲۰۳ هزار تن پلی‌اتیلن سنگین و بیش از ۱۲۷ هزار تن منواتیلن گلایکول.
این بخش از فعالیت مارون، اهمیت دیگری نیز دارد: حضور در بازار جهانی مستلزم حفظ کیفیت، استمرار عرضه، مدیریت هزینه و توان رقابت در بازار بین‌المللی است.
از این منظر، صادرات پتروشیمی تنها فروش یک محصول نیست؛ بلکه بخشی از رقابت صنعتی ایران در بازار جهانی محسوب می‌شود.

اقتصاد مقاوم در برابر شوک؛ تولیدی که باید ادامه پیدا کند

یکی از مهم‌ترین درس‌های سال‌های اخیر برای صنایع بزرگ ایران، ضرورت افزایش تاب‌آوری است.
تحریم، محدودیت تأمین تجهیزات، نوسان انرژی، مشکلات زنجیره تأمین و شرایط جنگی نشان داده‌اند که یک مجتمع پتروشیمی نمی‌تواند صرفاً بر عملکرد عادی و شرایط بدون بحران برنامه‌ریزی کند.
پتروشیمی مارون نیز پس از تجربه جنگ، مجموعه‌ای از اقدامات را برای کاهش آسیب‌پذیری دنبال کرده است؛ از تأمین کاتالیست و مواد شیمیایی مورد نیاز برای دوره طولانی‌تر گرفته تا توزیع قطعات استراتژیک در چند انبار و بازطراحی زیرساخت‌های شبکه با هدف افزایش پایداری و تاب‌آوری.
این اقدامات از یک منظر اقتصادی اهمیت دارند؛ زیرا هر ساعت توقف در یک صنعت بزرگ، فقط به معنای کاهش تولید همان روز نیست؛ بلکه می‌تواند به کاهش عرضه، اختلال در زنجیره پایین‌دستی و افزایش هزینه‌های اقتصادی منجر شود.

وقتی تولید مارون به صنعت کشور گره می‌خورد

اگر بخواهیم نقش اقتصادی مارون را در یک تصویر بزرگ‌تر ببینیم، باید سه حلقه را کنار هم قرار دهیم:
خوراک → تولید محصولات پایه و میانی → صنایع پایین‌دستی
هرچه ارتباط این سه حلقه منسجم‌تر باشد، ارزش بیشتری در داخل کشور ایجاد می‌شود.
مارون در بخش میانی این زنجیره قرار گرفته و تولید محصولاتی مانند اتیلن، پلی‌پروپیلن، پلی‌اتیلن سنگین و گلایکول‌ها، آن را به طیف گسترده‌ای از صنایع متصل می‌کند.
به همین دلیل، توسعه ظرفیت‌های پایین‌دستی در کنار حفظ تولید مجتمع‌های بالادستی می‌تواند یکی از مسیرهای مهم برای افزایش ارزش افزوده صنعت پتروشیمی ایران باشد.

از فروش محصول تا خلق ارزش

یکی از چالش‌های قدیمی اقتصاد نفت‌پایه، فاصله گرفتن از خام‌فروشی و حرکت به سمت ایجاد ارزش افزوده بیشتر است.
صنعت پتروشیمی خود یکی از مهم‌ترین گام‌های ایران برای تبدیل هیدروکربورها به محصولات با ارزش افزوده بالاتر بوده است.
اما مسیر در همین نقطه تمام نمی‌شود.
مرحله بعدی، حرکت از فروش محصولات پایه به سمت تکمیل زنجیره ارزش و تولید محصولات تخصصی‌تر و نهایی‌تر است.
در این مسیر، مجتمع‌هایی مانند مارون می‌توانند به عنوان یکی از حلقه‌های تأمین مواد اولیه صنایع پایین‌دستی نقش‌آفرینی کنند.
بنابراین اهمیت اقتصادی مارون را نباید فقط در میزان فروش سالانه جست‌وجو کرد؛ بلکه باید پرسید چه میزان ارزش اقتصادی بعد از خروج محصول از مجتمع در صنایع دیگر ایجاد می‌شود.

مارون و اشتغال؛ اثر مستقیم و غیرمستقیم

یک مجتمع بزرگ پتروشیمی فقط مجموعه‌ای از واحدهای فرایندی نیست.
پشت سر تولید، شبکه‌ای از پیمانکاران، شرکت‌های خدمات فنی، حمل‌ونقل، تعمیرات، تأمین تجهیزات، خدمات مهندسی و صنایع پایین‌دستی قرار دارد.
به همین دلیل، تداوم فعالیت مجتمع‌های بزرگ صنعتی می‌تواند آثار اشتغالی مستقیم و غیرمستقیم ایجاد کند.
این اثر به‌ویژه در منطقه ماهشهر و استان خوزستان اهمیت دارد؛ منطقه‌ای که بخش قابل توجهی از ظرفیت پتروشیمی کشور در آن متمرکز شده است.
در چنین شرایطی، حفظ تولید می‌تواند به معنای حفظ فعالیت زنجیره‌ای از کسب‌وکارهای پیرامونی نیز باشد.

سودآوری؛ زمانی مهم‌تر می‌شود که دوباره سرمایه‌گذاری شود

بر اساس گزارش ارائه‌شده در مجمع عمومی، پتروشیمی مارون در سال ۱۴۰۴ درآمد عملیاتی حدود ۸۸.۳ هزار میلیارد تومان و سود خالص حدود ۲۳ هزار میلیارد تومان ثبت کرده است.
این اعداد از یک منظر برای سهامداران اهمیت دارند؛ اما از منظر صنعتی، پرسش مهم‌تر این است که چه میزان از منابع ایجادشده می‌تواند دوباره به توسعه، نوسازی، افزایش بهره‌وری و تکمیل زنجیره ارزش اختصاص پیدا کند.
زیرا در صنایع سرمایه‌بر، سودآوری پایدار زمانی ارزش صنعتی بیشتری پیدا می‌کند که بخشی از آن به افزایش ظرفیت، ارتقای فناوری، کاهش مصرف انرژی و توسعه محصولات با ارزش افزوده بالاتر منجر شود.

مارون در اقتصاد ایران؛ یک مجتمع، چند اثر

نقش پتروشیمی مارون را می‌توان در چند سطح همزمان بررسی کرد:
در سطح نخست، تولید: تأمین حجم قابل توجهی از محصولات پتروشیمی.
در سطح دوم، صنعت: تأمین مواد اولیه برای واحدهای دیگر و صنایع پایین‌دستی.
در سطح سوم، تجارت: حضور همزمان در بازار داخلی و صادراتی.
در سطح چهارم، اقتصاد منطقه‌ای: ایجاد فعالیت برای زنجیره‌ای از شرکت‌ها و خدمات پیرامونی.
و در سطح پنجم، اقتصاد ملی: کمک به ایجاد ارزش افزوده از منابع هیدروکربوری و تبدیل بخشی از ظرفیت نفت و گاز کشور به محصولات صنعتی.
این پنج سطح در کنار یکدیگر، تصویری بزرگ‌تر از یک مجتمع پتروشیمی ارائه می‌دهند.

آینده؛ مسئله فقط افزایش تولید نیست

در سال‌های آینده، موفقیت شرکت‌های پتروشیمی صرفاً با افزایش تناژ تولید سنجیده نخواهد شد.
مصرف انرژی، بهره‌وری، کیفیت محصولات، توسعه گریدهای جدید، تکمیل زنجیره ارزش، افزایش سهم محصولات با ارزش افزوده بالاتر، توسعه بازارهای صادراتی و کاهش آسیب‌پذیری زنجیره تأمین، شاخص‌هایی هستند که اهمیت بیشتری پیدا خواهند کرد.
در این میان، تجربه مارون نشان می‌دهد که تولید پایدار در شرایط پرریسک، خود یک مزیت اقتصادی است.
اگر این مزیت با توسعه فناوری، افزایش بهره‌وری و حرکت به سمت محصولات تخصصی‌تر همراه شود، نقش اقتصادی مجتمع می‌تواند از یک تولیدکننده بزرگ محصولات پتروشیمی به یک بازیگر مؤثرتر در زنجیره ارزش صنعت کشور ارتقا پیدا کند.

صنعت نگارها؛ روایت یک مجتمع، فراتر از یک عدد

مارون را نمی‌توان تنها با یک عدد معرفی کرد؛ نه با میزان تولید، نه با درآمد و نه حتی با حجم صادرات.
واقعیت این است که پشت هر تن محصول تولیدشده در این مجتمع، یک زنجیره اقتصادی قرار دارد؛ از خوراک و انرژی گرفته تا نیروی انسانی، تجهیزات، حمل‌ونقل، صنایع پایین‌دستی و بازار مصرف.
به همین دلیل، وقتی مارون تولید می‌کند، اثر آن الزاماً در همان مجتمع متوقف نمی‌شود.
بخشی از این تولید وارد چرخه صنعت می‌شود، بخشی به بازار داخلی می‌رسد، بخشی در بازارهای خارجی به درآمد تبدیل می‌شود و بخشی نیز در قالب فروش بین‌مجتمعی، زنجیره دیگری از تولید را فعال می‌کند.
شاید از همین زاویه بتوان اهمیت واقعی مارون را بهتر فهمید:
مارون فقط تولیدکننده محصول پتروشیمی نیست؛ یکی از حلقه‌های فعال زنجیره‌ای است که منابع هیدروکربوری کشور را به ارزش صنعتی، اشتغال، تجارت و محصول تبدیل می‌کند.
و در اقتصادی که افزایش ارزش افزوده و کاهش وابستگی به خام‌فروشی همچنان یک هدف مهم صنعتی است، استمرار و توسعه چنین زنجیره‌هایی می‌تواند بخشی از مسیر آینده اقتصاد صنعتی ایران باشد.
گزارش اختصاصی پایگاه خبری و تحلیلی صنعت نگارها
مرجع تخصصی اخبار صنعت و پتروشیمی‌ها